Ял çынни хура тар тăкмасăр çăкăр çиеймен, тумтир тăхăнайман.
Туçи Çармăсра 1930 çулта 7 уйрăм хуçалăхран «Красный трактор» колхоз йĕркеленнĕ, 1931 çулхи çу уйăхĕ тĕлне 12-е çитнĕ. Халăх тырпул тухăçне ÿстерес тесе ырми-канми ĕçленĕ, гектартан 10–11 центнер илнĕ. Тислĕк, удобрени сахал пулнă, кашни килтен чăх-чĕп, кăвакарчăн каяшĕсене пухса уя илсе тухнă. Пĕвесен тĕпне тасатса уй-хире турттарнă. МТСран янă тракторсем çĕрсене тарăнрах сухаланă. Ялта пĕр жнейка, пĕр молотилка пулнă, анчах ытларах ĕçе алăпа тунă. Вăрçăччен хуçалăхра лаша, ĕне витипе чăх-чĕп ферми çеç пулнă, вăрçă хыççăн сурăх, сысна фермисем йĕркеленнĕ. Фермăсенче ĕне-лашасем 10–15-рен ытла пулман.
Правлени, ялСовет кулаксенчен туртса илнĕ çуртсенче вырнаçнă.
Пĕрремĕш колхоз ушкăнĕсене ертсе пыраканĕсем Николай Захарович Захаров, Александр Андреевич Кузюков, Петр Михайлович Михайлов пулнă.
1927 çулта уессем вырăнне районсем йĕркеленĕ. Туçи Çармăс ялĕ Шăхасан районне кĕнĕ (1957 çулччен). 1929 çулта çĕнĕ шкул уçнă. Хутпĕлменлĕхе пĕтерес тесе кашни комсомолецăн икĕ хресчене хутла вĕрентмелле пулнă. 1935 çулта çичĕ класс вĕренмелли шкул уçнă, унччен Кĕçĕн Кипеке утнă.
Василий Лазаревич Лазарев, 1919 çулхи апрелĕн 18-мĕшĕнче Туçи Çармăс ялĕнче çуралнăскер, ялти тăватă класлă шкула çÿрет. 1932–1935 çулсенче Кĕçĕн Кипекри çичĕ çул вĕренмелли шкулта ăс пухать. 1938–1940 çулсенче Хĕрлĕ Çарта службăра тăрать. 1941–1946 çулсенче Аслă вăрçăра хаяррăн çапăçать – 3 степеньлĕ Мухтав орденне тивĕçет. 1946–1955 çулсенче Туçи Çармăс ялСовечĕн секретарĕнче, председателĕнче, 1955–1962 çулсенче Кив Сăрьел ялСовет председателĕнче вăй хурать. 1962–1979 çулсенче Суворов ячĕллĕ колхоза мĕн пенсие тухиччен ертсе пырать.
1949 çулта Туçи Çармăспа Тимĕрçкасси ялĕсенчи «Красный луч» тата «Красный трактор» колхозсене пĕрлештереççĕ те чаплă та хисеплĕ Суворов полководец ятне параççĕ. 1960 çулта Кивĕ Шуртанпа Кивĕ Сăрьел ялĕсенчи хуçалăхсене пĕрлештернĕ.
1941–1942 çулсенче «Красный трактор» хуçалăха Иван Дмитриевич Шоркин ертсе пынă. 1942–1943 çулсенче – Иван Илларионович Никишов, 1944–1945 çулсенче – Илья Митрофанович Митрофанов, 1945–1946 çулсенче – Василий Сергеевич Сергеев, 1946–1949 çулсенче Терентий Захарович Захаров, 1949 – 1960 çулсенче Алексей Егорович Егоров, 1960–1962 çулсенче Амвросий Наумович Наумов ĕçленĕ, кайран мĕн пенсие тухиччен ялСовет председателĕнче вăй хунă. Пĕрремĕш счетовод Михаил Артемьевич Артемьев пулнă, 6 çула яхăн ĕçленĕ. 1952 çулта пилĕк гектар çинче сад лартнă, кайран ăна 10 гектара çитернĕ. Пĕрремĕш сад ăсти – Александр Савельевич Игнатьев. Вăл панулми, тĕрлĕ çырла, чие тĕмĕсем ларттарнă. Сад тавра хурăн йывăççисем лартса ăна хÿтĕлеме тăрăшнă. Каярах вĕлле хурчĕсем ĕрчетнĕ, сад çывăхĕнчи çĕрсем çинче хуратул акса ÿстернĕ. 1962 çултан Суворов ячĕллĕ колхоз вăй илме пуçлать. Машинăпа трактор паркне çĕклесе лартаççĕ, ял хушшине тырă хума икĕ вăрăм йывăç ампар вырнаçтараççĕ. Каярах пысăк вăрăм чул ампар çĕклеççĕ. Тырă типĕтмелли КЗС 1970 çулсенче çĕкленет. Машина, трактор, комбайн шучĕсем вуншарăн ÿсеççĕ. Этемрен çÿллĕ тыр-пул çитĕнтерет хуçалăх. Аталаннă социализм тапхăрĕнче колхозниксем алла укçа-тенкĕ тытса çĕнĕ чул пÿртсем, вите-сарайсем çĕклеççĕ. 1990 çулсенче Георгий Ильич Андреев хуçалăха çирĕп тытрĕ. Кивĕ Шуртана çити асфальт çул хывтарчĕ. Пысăк плотина пулă тытма май пачĕ.
1994 çулта çĕнĕ шкул çуртне çĕклерĕç. Хальхи вăхăтра ăна Кĕçĕн Кипек ял поселенийĕн администрацийĕ йышăнать. Кунта клуб, библиотека, спортзал йĕркеленĕ. Анчах нумай çынна ял пуласлăхĕ хумхантарать. Халĕ Туçи Çармăсра 60 киле яхăн пушă. Анне чĕрĕ чух чÿречерен пăхатчĕ те: «Ĕлĕк хĕрарăм хыççăн ача-пăча кĕшĕлтететчĕ, халĕ йытă утать», – тетчĕ. «Укçа ытамне лекнĕ çыннăн чунĕ мăкалать, кĕççеленет, куçĕ тăванне курми пулать. Пурлăх уйăрать, чухăнлăх пĕрлештерет», – тетчĕ ялти пĕр ватă. Тĕрĕс сăмаха йывăр чул та пусаймасть, хаяр шыв та путараймасть.
Борис СЕРГЕЕВ-ЯНСАРИН.
Районти «Çĕнтерÿ çулĕ» хаçатра «Пăртас çулĕ арканать...» (№ 30), «Ыйтусем татах пур» (№31) материалсем тата «Карьера хупмалла мар тесе йышăнтăмăр» (№38) хурав пирки хамăн шухăша каламасăр хăварма пултараймастăп.
2017 çулхи кĕркунне Пăртас ял поселенийĕн администрацийĕн пуçлăхĕ Н.Петров ыйтнипе эпир, депутатсем, хăйăр карьерне «Элегант» тулли мар яваплă обществăна 5 çуллăха арендăна парас тĕллевпе Пăртас ялĕнчен 700 метрта, кăнтăр-хĕвеланăç енче, вырнаçнă 3,3 гектара ял хуçалăх пĕлтерĕшлĕ çĕрсенчен промышленность çĕрĕсем çине куçарма хунтă турăмăр. Вăл ун чухне пире поселение кĕрекен ултă яла тирпей-хăтлав кĕртме укçа-тенкĕ тĕлĕшĕнчен яланах пулăшса тăма «Элегант» обществăпа сăмах вĕççĕн калаçса татăлни çинчен пĕлтерчĕ. Поселени территорийĕнче строительство хăйăрĕ кăларса сутма «Элегант» обществăпа тунă килĕшÿпе пире паллаштармарĕ, вăл регпалатăра тесе пĕлтерчĕ.
Анчахрах, акă, 2017 çулта ялхуçалăх пĕлтерĕшлĕ çĕрсене промышленность çĕрĕсем çине куçарасси тата хăйăр карьерне «Элегант» обществăна арендăна парасси çинчен ял поселенийĕн депутатсен Пухăвĕн йышăнăвĕсен копийĕсене пама ыйтсан, Н.Петров ку документсем ял администрацийĕнче çук тесе хуравларĕ.
Пăртас ял поселенийĕн пуçлăхĕ «Çĕнтерÿ çулĕ» хаçата панă хуравра çапла пĕлтерет: «Ытларах сасăпа карьера хупмалла мар тесе йышăнтăмăр». Ку тĕрĕс мар. Кăçал ку ыйтупа ял поселенийĕн депутатсен Пухăвĕ пулман. Хăйăр карьерне уçас ыйтăва халăхпа сÿтсе явнă тесе çирĕплетни те суя. Хăйăр карьерĕ пирки эпĕ кăçалхи апрель–май уйăхĕсенче çынсенчен ыйтса пĕлни вуçех урăххине çирĕплетет – йывăр тиевлĕ транспорт çулсене хытă аркатнă пирки халăх карьера хуптарма çирĕппĕн ыйтать. Хальлĕхе 113 çын алă пуснă.
Эпĕ, Пăртас ял поселенийĕн депутатсен Пухăвĕн председателĕ, хăйăр карьерне «Элегант» тулли мар явплă обществăна пилĕк çуллăха арендăна парас тĕллевпе депутатсем енчен тĕплĕ шухăшламасăр йышăну тунăшăн поселени халăхĕнчен каçару ыйтатăп.
Вячеслав КУЗЬМИН,
Пăртас ял поселенийĕн депутатсен Пухăвĕн председателĕ.
Общая информация о проекте
«Цифровое теледерево»
Цифровая выставка в ГУМе
Цифровые телеаллеи в регионах второй волны
График отключения аналогового сигнала федеральных телеканалов:
Соответствующий план-график был утвержден Правительством РФ (http://government.ru/orders/selection/401/34726/) и опубликован Министерством цифрового развития, связи и массовых коммуникаций Российской Федерации (https://digital.gov.ru/ru/events/38658/).
Технические аспекты перехода на «цифру»
Выбор оборудования и цены
Официальные документы
Переход на цифровое ТВ регулируют пять основных документов:
Дополнительная информация
Асăрхав тата профилактика ĕçĕ-хĕлĕн районти уйрăмĕнчен каллех ырă мар хыпар пĕлтерчĕç.
Кĕçнерникун хамăр тăрăхра тÿрех виçĕ пушар алхаснă. Иккĕшĕ – поселокра, виççĕмĕшĕ – Мăньял Хапăсра.
Кăнтăрла тĕлĕнче, акă, поселокри Заводская урамра типĕ курăкпа хыт-хура çунма тытăннă. «Малтанхи тĕрĕслевсем хыççăн пушар сăлтавĕн çак версине тĕпе хураççĕ: урамри электричество пралукĕсен замыканине пула хĕлхем тухнă. Вăл типĕ курăк çине лекнĕ, хыт-хурапа çатракасем тăрăх ашкăрса çывăхри хуралтăсене çулса илнĕ. Кунта икĕ сарай çунса кайнă», – терĕç асăрхав тата профилактика ĕçĕ-хĕлĕн уйрăмĕнчен.
16 сехет те 40 минутра вара пулăшу службисене Мăньял Хапăсри инкек çинчен хыпарланă. Ялти пĕр хуçалăхра «хĕрлĕ автан» утă капанне тĕп тунă. Пушар хуралĕн ĕçченĕсем ăнлантарнă тăрăх, вăл пĕчĕк ачасем çулăмпа ашкăннăран тухма пултарнă.
«Çав кунах каçхине поселокра тата тепĕр инкек хушăнчĕ. Путевая урамри виçĕ хваттерлĕ çуртра пулнă вăл. Пĕр хваттерĕнче кăмака хутса ăшăтнă чух хăрушсăрлăх правилисене пăхăнманран çулăм сарăлнă. Кухня пÿлĕмне, сĕтел-пукана сиенленĕ. Чи хăрушши вара – пушара путлантарнă хыççăн çăлавçăсем кил хуçи хĕрарăмĕн виллине асăрханă. 63-ри хĕрарăм сĕрĕмпе наркăмăшланма пултарнă. Апла пулин те сăлтавне уçăмлатассипе тĕрĕслевсем пыраççĕ», – пĕлтерчĕ асăрхав тата профилактика ĕçĕ-хĕлĕн районти уйрăмĕн аслă инспекторĕ А.Иванов.
Ĕнерхи кун тĕлне районта 23 пушар çырăннă, вĕсенче 5 çыннăн пурнăçĕ татăлнă. Çавна май, инкексенчен асăрханас тĕллевпе, пушар хуралĕн ĕçченĕсем район çыннисене çулăмпа питĕ тимлĕ пулма ыйтаççĕ.
Ирина ПЕТРОВА.
Пĕрремĕш класа 1953 çулхи кĕркунне çÿреме тытăнтăм. Кĕçĕн çулхисен класĕсем Пăртасри тĕп шкултан аяккарахри çуртра вырнаçнăччĕ. Çав вăхăтрах аслапай килĕ инçех мар пулни маншăн лайăхчĕ. Уроксем хыççăн тÿрех унта чупаттăм. Аттен йăмăкĕ – Кĕтерне акка – уроксем тума пулăшатчĕ, Татьян акка вара тутлă апат-çимĕçпе сăйлатчĕ. Хыççăн тĕрлĕ вăйăсем выляттăмăр. Ытларах чухне аслапайсем патĕнче çывăраттăм. Тĕрĕссипе, мана кунта килтинчен те ытларах килĕшетчĕ.
Эпĕ тăваттăмĕш класа çÿреттĕм. Кĕркунне аслапайсем патне хăнасем çитрĕç – арçынпа хĕрарăм тата çамрăк каччă. Вĕсем калаçнинчен çакна ăнлантăм: хăнасем Волонтер ялĕнчен иккен, Кĕтерне аккана çураçас тĕллевпе килнĕ-мĕн. Аслапайпа пулас тăхлачăн хăйсен калаçăвĕ тĕвĕленчĕ. Эпĕ те каччăн ашшĕ çумне çыпçăнтăм, шкулта лĕпĕш ÿкерме вĕреннипе мухтанма пуçларăм. Кĕçех пĕрле ÿкерчĕксемпе аппаланма тытăнтăмăр. «Мана Иван Кондратьевич тесе чĕнеççĕ», – паллаштарчĕ вăл хăйĕнпе. Кĕçех пурте пĕр чĕлхе тупрĕç, чÿк уйăхĕнче туй ирттерме килĕшсе татăлчĕç.
Кĕтерне аккан туйĕ, çураçнă пекех, хĕл ларсан кĕрлерĕ. Волонтертан йышлă лавсемпе килсе çитнĕ маттур çамрăксемпе туй арăмĕсем уява шавлăн ирттерчĕç. Тăвансем çамрăксене пил парсан, мана, арча çинче лараканскерне, йысна укçа тыттарчĕ те юратнă аккана пÿртрен йăтса тухса кайрĕ.
Тепĕр çулне, авăн уйăхĕнче, Кĕтерне акка ывăл çуратни çинчен пĕлтерчĕç, Саша ят хунă терĕç. Сăмах май, Саша халĕ Кÿкеçре пурăнать, тахçанах асатте-кукаçи ятне те илтрĕ. 1959 çулхи çуркунне çемьене Римма ятлă хĕрпĕрчи килчĕ. Ун чухне Кĕтерне аккапа йысна уйрăлса тухса хăйсем тĕллĕн пурăнма пуçланăччĕ. 1962 çулăн пĕр-ремĕш кунне çемье виççĕмĕш ачапа – Ваня ывăлпа пуянланчĕ.
Инкек куçа курăнса килмест тесе ваттисем тĕрĕсех каланă: Кĕтерне аккана йывăр чир çапса хуçрĕ. 1963 çулхи çу уйăхĕн пуçламăшĕнче вăл ĕмĕрлĕхех куçне хупни çинчен пĕлтерчĕç, улттăри Саша, тăваттăри Римма тата сăпкара выртакан Ваня амăшĕсĕр тăрса юлчĕç. Волонтера çитсен Сашăпа Риммăна вăрмана çавăтса кайрăм та çеçпĕл чечекĕсем пуçтарса çыхă турăмăр. Пÿртрен тупăк илсе тухнă чухне сăпкари Ваня шари кăшкăрса макăрса юлнине, Сашăпа Римма тупăкран тытса мĕскĕннĕн утнине курса Кĕтерне аккана юлашки çула ăсатма килнĕ халăх куççулĕсене чарайманнине ĕнерхи пекех астăватăп.
Кĕрĕве пĕчĕк ачапа йывăр пулать тесе, Ваньăна кукамăшĕ патне Пăртаса илсе килчĕç. Эрне те иртмерĕ, пĕр кунхине Сашăпа Римма ашшĕне систермесĕр хăйсем тĕллĕн пилĕк çухрăм утса кукамăшĕн алăкне шаккарĕç. Çавăнтан вара вĕсен каялла каясси пулмарĕ. Йысна ачасене шыраса килсен те вĕсене вăхăтлăх тесе утмăл пиллĕкри кукамăшĕ патĕнчех хăварма çураçрĕç. Çавăн чухне Кĕтерне аккан тăван аппăшĕ – Татьян акка умне икĕ çул тухса тăнă: çамрăкскерĕн е хăйĕн кун-çулĕ çинчен шухăшламалла, е пурнăçне çурма тăлăха юлнă ачасен пуласлăхне халалламалла. Вăл иккĕмĕш çулне суйласа илчĕ. Çапла вара качча кайман хĕр виçĕ ача амăшĕ пулса тăчĕ.
Çулталăкран йысна кÿршĕ районти Карай ялĕнчен Роза ятлă ырă кăмăллă, илемлĕ сăн-питлĕ хĕрарăма илсе килчĕ. Палăртмалла, Роза хăйне питĕ тĕрĕс тытрĕ, ачасене хăйĕнчен пистермерĕ, Пăртаса килсех тăратчĕ, Кĕтерне аккан тăванĕсене те хисеплетчĕ. Манăн туя та вăл туй арăмĕн тумĕпе пынăччĕ.
Пĕчĕккисен кăмăлне тата шкула кайма вăхăт çитсе пынине шута илсе, вĕсене ÿстерме укçа-тенкĕпе пулăшма пулса, йыснапа Роза ачасене кукамăшĕпе Татьян акка хÿттинчех хăварма килĕшрĕç.
Йыснапа Розăн та виçĕ ача çуралчĕ. Аслă ывăлĕ Андриян халĕ Домодедово аэропортĕнче инженерта ĕçлет. Хĕрĕсем, Надьăпа Марина, Томск облаçĕнче пурăнаççĕ: пĕри – экономист, тепри – бухгалтер. Иртнĕ ĕмĕрĕн тăхăрвуннăмĕш çулĕсенче пуçланнă ахăрсамана вăхăтĕнче ĕç çуккипе пурнăç хĕсĕнсех çитсен вĕсем Римма шăллĕне – Ваньăна çемйипех совхоза чĕнсе илчĕç, ура çине тăма пулăшрĕç. Ваня Томск тăрăхĕнче ĕçлесе илнĕ укçапа яла таврăнса пÿрт-çурт çавăрчĕ.
Вĕсем пурте пĕр амăшĕнчен мар пулин те питĕ туслă пурăнаççĕ. Шел, Розăн шăпи синкерлĕ пулчĕ. Пĕр çулхине Пăртасран Волонтера чукун çул хĕррипе кайма тухсан, ăна поезд çапнă. Çĕмĕрле хулине илсе çитерсен больницăра вилнĕ. Тухтăрсем каланă тăрăх, вилес умĕн вăл пĕрехмай: «Римма!» – тесе кăшкăрнă-мĕн.
1976 çулта Риммăпа ялти Славик каччă çемье чăмăртарĕç, виçĕ ывăл çуратрĕç. Шел, пурнăç урапи тикĕс каймарĕ, малалла уйрăммăн пурăнма тиврĕ. Чăн та, ывăлĕсем амăшĕ хирĕç маррипе ашшĕн тăванĕсемпе çыхăну татмарĕç. Çав виçĕ ывăл амăшне çичĕ мăнук парнеленĕ, саккăрмĕшĕ çут тĕнчене килме хатĕрленет.
Пурăннă май Риммăн пурнăç çулĕ çинче Юрка Афанасьев каччă тĕл пулчĕ. Тата икĕ хĕрпе пĕр ывăл çуратса Юрккăпа Римма ултă ачана ура çине тăратрĕç. Халĕ ачисем кашни хăйне май ăста. Акă, Олег Тулăра вахта меслечĕпе ĕçлет, строительсен бригадине ертсе пырать. Алеша Вăрнарти техникума тата Шупашкарти ял хуçалăх академине пĕтерсе ăсталăхне тĕп хулари аш-какай комбинатĕнче туптарĕ, халĕ Вăрнарти аш-какай комбинатĕнче цех мастерĕнче тимлет. Саша – водитель, Катя – Росгосстрахăн Вăрнарти уйрăмĕн страхлакан агенчĕ, Таня – «Август» Фирмăн Вăрнарти филиалĕнче. Коля Мускавра çурт-йĕр тăррисене çĕнетсе юсакан фирмăра тăрăшать, унăн ăста алли Кремльти çурт тăррисене юсанă çĕрте те йĕр хăварнă.
Риммăн хальлĕхе 12 мăнук, тăватă кинпе икĕ кĕрÿ. Кинĕсемпе кĕрÿшĕсем те ăна иккĕмĕш амăшĕ вырăнне хураççĕ, сума суса хисеплеççĕ. Римма Николаевна ачисемшĕн кăна мар, тăванĕсемшĕн те шанчăклă тĕрек. Ялта та вăл ырă ятра. Ачаран ĕçре пиçĕхсе ÿснĕрен мăнукĕсене те ĕçе юратма вĕрентет. Римма Мичурин ячĕллĕ колхозра 28 çул дояркăра тăрăшрĕ, çичĕ çул вăрман хуçалĕхĕнче арçынсемпе тан вăй хучĕ, икĕ çул çĕвĕ фабрикинче тимлерĕ.
Амăшĕ вăхăтсăр вилнĕ пирки телейсĕр пуçланнă пурнăç ăна хуçаймарĕ. Кукамăшĕн пилĕпе, хреснамăшĕ тăрăшнипе ура çине çирĕп тăма пултарчĕ. Халĕ Римма Николаевна Афанасьева питĕ телейлĕ: çывăх тăракан вунпĕр çемьери утмăл ултă çын ялти тус-юлташĕсемпе пĕрле унăн сумлă юбилейне чыслăн паллă тăваççĕ.
Геннадий ИВАНОВ.
Пăртас.